1. Hoe is ons pensioen opgebouwd?
Het pensioen is een soort drietrapsraket. Het eerste deel bestaat uit de AOW, een basispensioen dat door de staat wordt betaald, op basis van een omslagstelsel. Daarbovenop hebben werknemers pensioenrechten opgebouwd, die worden betaald uit premies van werknemers en werkgevers. Daarnaast kunnen werknemers vrijwillig extra sparen of beleggen, om een pensioengat op te vullen. Dit kan bijvoorbeeld via een lifecyclefonds, dat naar een einddoel toewerkt en de risico's afbouwt naarmate de einddatum in zicht komt.

2. Wat is er misgegaan?
Het totaal belegd vermogen van Nederlandse pensioenrechten is nog nooit zo groot geweest als nu. Toch staat het water veel fondsen aan de lippen, omdat er nog grotere verplichtingen tegenover staan. De verhouding tussen kasgeld en uit te keren pensioenen heet de dekkingsgraad. De ondergrens hiervoor ligt op 105%. Vóór de kredietcrisis zaten veel pensioenfondsen nog ruim in hun jasje, met een dekkingsgraad van 132%. Maar dat is inmiddels gezakt tot circa 90% (per eind september). Pensioenfondsen moeten dus meer uitkeren dan ze in kas hebben. Als die situatie te lang voortduurt, hebben pensioenfondsen op den duur onvoldoende geld om de pensioenen volledig uit te keren.

3. Waarom zijn die dekkingsgraden zo laag?
Hiervoor is een cocktail aan oorzaken aan te wijzen. Twee ervan zijn demografisch: de levensverwachting stijgt en het aantal werkenden neemt af, vanwege de vergrijzing. Er wordt dus minder geld ingelegd, terwijl pensioenen wel langer doorbetaald moeten worden.
De andere twee oorzaken hebben een economisch karakter: de historisch lage rente en dalende beurskoersen in het eerste crisisjaar.

4. Hoe kan een pensioenfonds de dekkingsgraad herstellen?
De beheerder van een pensioenfonds heeft verschillende instrumenten tot zijn beschikking. Hij kan bijvoorbeeld de premies verhogen, zorgen voor een extra storting van de werkgever en/of tijdelijk afzien van indexatie (aanpassing van de pensioenopbouw aan de inflatie).

Niet elke optie is eenvoudig uit te voeren. Veel werkgevers hebben zich inmiddels ontdaan van de verplichting om bij te storten. Door de vergrijzing en ontgroening is een premieverhoging een minder effectief middel geworden. Bovendien is het de vraag hoeveel rek er nog in de premies zit, want de premies in Nederland zijn al vrij hoog, vergeleken met andere landen.

Voor enkele fondsen komt daarom een vierde optie in beeld, die geldt als laatste redmiddel: korten op pensioenaanspraken (van gepensioneerden) en -rechten (van werknemers). Dit wordt ook wel afstempelen genoemd.

5. Hoe groot is de kans dat daadwerkelijk wordt afgestempeld?
Volgens de Nederlandsche Bank worden naar schatting tussen de 150.000 en 175.000 gepensioneerden en ongeveer 700.000 deelnemers door een mogelijke korting geraakt. Zij zijn al door hun pensioenfonds van dit risico op de hoogte gesteld. Eind november moeten de pensioenfondsen definitief laten weten of ze moeten korten. Deze maatregel gaat dan snel in: op 1 januari.

Het risico op afstempelen is overigens toegenomen, doordat minister Henk Kamp van Sociale Zaken onlangs heeft besloten geen gehoor te geven aan de wens van de Tweede Kamer om pensioenfondsen een hogere rekenrente te laten hanteren.

6. Wat houdt die rekenrente in?
De rekenrente is de rente waarmee de fondsen hun toekomstige verplichtingen naar nu terugrekenen. Als deze omhoog mag, hoeven pensioenfondsen minder vermogen aan te houden. Hierdoor kan hun dekkingsgraad verbeteren.
Minister Kamp ziet dat echter niet zitten, omdat hij dat te riskant vindt. Als de rente tegen de verwachting in niet stijgt, wordt de volgende generatie met een probleem opgezadeld, zo redeneert hij.

7. Hoe zien onze pensioenen er later uit?
Er is een nieuw pensioencontract in de maak, waarin minder harde toezeggingen worden gedaan over de hoogte van het pensioen en waarbij de hoogte van het pensioen afhangt van de financiële gezondheid van het pensioenfonds. Het is nog niet bekend hoe oude rechten in het nieuwe pensioencontract worden verweven.

8. Wat houdt het defined-benefitsysteem in?
In een defined benefit-systeem bouwen werknemers pensioenrechten op. De hoogte van het pensioen vormt het uitgangspunt en de premies worden daaraan aangepast. Dit systeem is in ons land erg populair. De bekendste vormen zijn de middelloon- en de eindloonregeling.

9. En wat betekent defined contribution?
Bij defined contribution (ook wel beschikbare-premieregeling genoemd) vormen juist de premies het uitgangspunt. Hoeveel pensioen de deelnemer krijgt ligt vooraf niet vast. Het uiteindelijke bedrag hangt onder andere af van de ingelegde premies, de kosten en het rendement uit beleggingen. Er bestaan overigens ook combinaties van een eindloonregeling en een beschikbare-premieregeling.

De algehele verwachting is dat het defined-benefitsysteem plaats zal maken voor de defined-contributionvariant. Dit betekent dat werknemers er rekening mee moeten houden dat de hoogte van hun pensioen niet langer vastligt, maar ook dat ze meer zeggenschap krijgen over de manier waarop hun premie wordt belegd.

10. Kan de schade worden hersteld als de economie en de beurzen aantrekken?
Dat is mogelijk. Tien jaar geleden zagen veel pensioenfondsen zich vanwege de malaise op de beurzen ook al genoodzaakt af te zien van indexatie. Toen ze enkele jaren later hun reserves weer op orde hadden, maakten ze een inhaalslag. Ook als gekort wordt, kan dit worden ingelopen als de omstandigheden dat toelaten.

Heeft u nog een vraag naar aanleiding van het bovenstaande dan kunt u deze hieronder stellen.